Remagen - Geologische wandeling 3 (ijs)

De totale lengte van de derde geologische wandeling rond Remagen bedraagt ongeveer 12 km. Onderweg zijn er verschillende plekken waar we even kunnen pauzeren om te genieten van de geologische vormen en de schoonheid van het Rijndal, de Eifel en het Westerwald.

LET OP: Het wandelpad is momenteel nog niet bewegwijzerd! Gebruik de Outdooractive-app om de exacte route te bekijken.

We beginnen de wandeling in Remagen bij het VVV-kantoor op het marktplein. We lopen langs de Marienbrunnen de Pintgasse af naar de Rijn en vervolgens stroomopwaarts naar de brug van Remagen. Een paar meter verderop bekijken we vanaf de helling de Erpeler Ley en praten we over de basiskennis van de geologie van de aarde.

Geologie is de wetenschap van onze aarde. Geologen houden zich onder andere bezig met de opbouw van de aarde, maar ook met haar ontwikkelingsgeschiedenis en niet in de laatste plaats met de processen die de aarde vroeger en ook vandaag de dag nog vormgeven.

Volgens het huidige onderzoek is het universum 13,7 miljard jaar oud en de aarde 4,6 miljard jaar. De 4,6 miljard jaar van de aardgeschiedenis worden met Griekse termen onderverdeeld in vier geologische tijdperken (eonen): het eerste, 1,2 miljard jaar durende Hadaicum (Hades = onderwereld), het tweede, 1,3 miljard jaar durende Archaïcum (archaïsch = oeroud), het derde, ongeveer 2 miljard jaar durende Proterozoïcum (proteros = vroeg) en het jongste, nu 540 miljoen jaar oude Phanerozoïcum (phanero = zichtbaar). Het woord ‘zichtbaar’ geeft al aan dat wij mensen vandaag de dag alleen geologische sporen uit deze periode aan het aardoppervlak kunnen waarnemen.

Als we vandaag de dag rond Remagen kijken naar de landschapsvormen van het Rijndal, de Eifel en het Westerwald, zien we vormen die in wezen in de afgelopen 2,6 miljoen jaar, het huidige ijstijdperk het Kwartair, en bovendien wat betreft het vulkanisme in de afgelopen 40 miljoen jaar zijn ontstaan. Omdat de Rijn en zijn zijrivieren zich diep in het aardoppervlak hebben ingesneden en er in recente tijden door toedoen van de mens verkeerswegen in de bergflanken zijn aangelegd of mijnbouw is bedreven, zien we daar ook gesteenten uit veel vroegere tijden, tot aan het Devoon van 400 miljoen jaar geleden.

Nu lopen we ongeveer 100 m licht bergopwaarts over de toegangsweg die loodrecht vanaf de Rijn afloopt en slaan we linksaf in zuidoostelijke richting de Simrockstraße in. We volgen de landbouwwegen naar Kripp.

• Geologisch hoogtepunt A

Onderweg zien we verschillende „Rijnterrassen“ op verschillende hoogteniveaus. Ongeveer 1,7 miljoen jaar geleden begon de opheffing van het Rijnlandse massief, die tot op heden ongeveer 250 m bedraagt, waarvan 190 m alleen al in de afgelopen 700.000 jaar. Juist op deze plek kon de Rijn zich ingraven dankzij een diepe scheur in het binnenste van de aarde. De terrassen in het Rijndal zijn als het ware een gevolg van erosie en de vele kleinere ijstijden. Tijdens de dooi stroomden grote hoeveelheden water, vergezeld van grind en steenslag, die enerzijds het omliggende gesteente afschuurden en anderzijds zich als terrassen afzetten. Het zogenaamde hoofdterras, waarover de oer-Rijn stroomde, ligt hier ongeveer 150 m boven de huidige Rijn. Juist in Remagen zijn de onder het hoofdterras liggende middenterrassen, lagere terrassen en rivierterrassen vrij goed ontwikkeld, mede vanwege het op deze plek bredere Rijndal. De gebieden die alleen bij hoogwater worden overstroomd, behoren tot het eilandterras. De geologen zijn het er niet over eens of de Gouden Mijl het resultaat is van erosie door de Rijn en de Ahr of van een instorting vergelijkbaar met het Neuwiederbekken. In beide gevallen zijn spanningen en scheuren in de aardkorst echter de oorzaak. De uitlopende hellingen van de Reisberg, zoals bijvoorbeeld de Schwalbenberg, behoren net als de Apollinarisberg tot het middelste terras.

Verderop passeren we de spoorlijn en de B9 op het niveau van de nabijgelegen Ahr, die tijdens de millenniumoverheveling van 2021 ook haar weg vond door de onderdoorgangen en het aangrenzende bedrijfs- en woongebied. Even later verlaten we het niveau van de Ahr en lopen we ongeveer 20 meter omhoog naar het volgende, hoger gelegen Ahr-terras.

• Geologisch hoogtepunt B

De terrassen langs de Ahr zijn lang niet zo uitgesproken als die langs de Rijn, de grootste afwateringsrivier in onze regio. Hier staan we op de bovenrand van een jong Ahr-terras uit de laatste ijstijd, dat op deze plek ongeveer 4 m hoog is. Het verloop ervan is duidelijk zichtbaar, ook aan de deels nog aanwezige watergreppels die voor de werking van molens zijn gegraven. We bevinden ons bij zo’n molen, de oude Sinziger Mühle.

Op de verbindingsweg tussen Sinzig en Remagen lopen we door de spoorwegonderdoorgang en direct daarachter slaan we linksaf op een spoorwegpad tot aan de lösswand die rechts aan de voet van de helling goed zichtbaar is.

• Geologisch hoogtepunt C

Als we de gehele aardgeschiedenis bekijken, overheersen de warme periodes met jaargemiddelde temperaturen van 20 °C en meer ruimschoots. Slechts in één tot twee tiende van de aardgeschiedenis waren de polen met ijs bedekt. Deze periodes worden ijstijden genoemd. In de loop van de aardgeschiedenis deden zich periodiek ijstijden voor die tot wel 300 miljoen jaar duurden. We bevinden ons vandaag de dag al 2,6 miljoen jaar, de periode van het Kwartair, in een ijstijd. Binnen de ijstijd zijn er terugkerende klimaatschommelingen van 10.000 tot 100.000 jaar met warme en koude periodes. Na de laatste koude periode (de Würm-/Weichsel-ijstijd), waarbij ongeveer 32% van het aardoppervlak met ijs bedekt was en de zeespiegel 120 m lager lag, bevinden we ons nu al zo’n 10.000 jaar in een warme periode, waarin slechts 10% van het aardoppervlak met ijs bedekt is. Geologisch gezien zou deze warme periode eigenlijk ten einde moeten komen, ware het niet dat de mens voor het eerst in de geschiedenis van de aarde het klimaat aanzienlijk beïnvloedt en een onnatuurlijke opwarming veroorzaakt.

In verband met de klimaatschommelingen waren er periodes met zeer weinig vegetatie, waarin winderosie leidde tot sterke verwaaiing van losse grond. Voor en achter de topografische verhogingen werden dikke lösslagen afgezet, zoals hier in de buurt van de Schwalbenberg. De meer dan 10 meter hoge lösswand van de Schwalbenberg is helaas niet toegankelijk, zodat we genoegen moeten nemen met deze ongeveer 5 meter hoge wand. Aan de onderrand vinden we verschillende gangen die vroeger werden gebruikt als schuilplaats of als goed gekoelde voorraadkamers. De afzonderlijke lösslagen, die verspreid over vele millennia geleidelijk zijn afgezet, zijn vrij goed te herkennen. Ook zijn afzettingen van grotere kiezelstenen te zien, die wijzen op aanspoelingen van de Ahr of op grotere overstromingen na periodes van hevige regenval. Uit onderzoek aan de hoge lösswand op de Schwalbenberg is bekend dat de löss kleine schelpjes bevat, die tot de ijstijd konden worden gedateerd.

Aangekomen op de Reisberg lopen we via een smal voetpad in een bocht naar rechts de heuvel op. Halverwege zijn er aan de linkerkant kort na elkaar twee openingen geslagen met uitzicht op het mondingsgebied van de Ahr, het Westerwald en het Rijndal tot aan de Andernacher Pforte.

• Geologisch hoogtepunt D

In het Tertiair ontstond aan de rechteroever van de Rijn, in het huidige Westerwald, ruim 26 miljoen jaar geleden een lange vulkaanketen. De hier aanwezige basaltlaag is het gevolg van uitgestroomde lava die aan het oppervlak snel afkoelde.

Verder bergop komen we bij het Reisbergplateau, het hoofdterras van de Rijn. Hier staat een bankje om even uit te rusten en, mocht de honger toeslaan, om de proviand uit de rugzak te nuttigen. We lopen op hetzelfde hoogtepeil over het plateau in noordelijke richting. Vóór het waterreservoir bij Kirres verlaten we het plateau en lopen we bergafwaarts terug naar Remagen. Bij het station van Remagen steken we de spoorlijn onderdoor en sluiten we, moe van het wandelen en om de vele indrukken te verwerken, af in een van de vele eetgelegenheden in de stad.